نگاهی اجمالی به روند توسعه فولاد در ایران و جهان

نگاهی اجمالی به روند توسعه فولاد در ایران و جهان

بهرام سبحانی *
آثار باقیمانده در برخی از معادن سنگ آهن ایران از دوره ایران باستان حاکی از آن است که تولید فولاد به روش ابتدایی و در کوره های زمینی از دوران هخامنشی در ایران رایج بوده و ایرانیان شمشیر و سپر و نیزه مورد نیاز سپاهیان را در ایران تولید می کرده اند.

با توجه به این سابقه تاریخی در تولید فولاد و وجود معادن غنی سنگ آهن و ذغال سنگ و منابع انرژی و نیروی کار، انتظار می رود جمهوری اسلامی ایران امروزه در بین کشورهای تولیدکننده فولاد، جایگاه و مرتبه ویژه ای داشته باشد، حال آنکه با نگاهی اجمالی به آمار تولید جهانی و بررسی شرایط و وضعیت تولیدکنندگان عمده به خصوص در چند دهه اخیر متوجه می شویم که متاسفانه آهنگ رشد تولید فولاد در کشور ما با همه مزیت هايی که در ایجاد اشتغال و رشد اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی دارد آنگونه که باید نبوده و برعکس، کشورهايی که کمترین امکانات را برای تولید فولاد داشته اند بیشترین رشد را در توسعه این صنعت مادر داشته اند. وضعیت تولید فولاد خام در جهان: در سال 2011 میلادی بالغ بر 1490 میلیون تن فولاد خام در نقاط مختلف جهان تولید شده که بیش از 98درصد این رقم فقط در 62 کشور تولید شده است. جمهوری خلق چین با تولید 3/683 میلیون تن در سال 2011 بیشترین سهم را به خود اختصاص داده و پس از آن ژاپن با اختلاف فاحش از چین و با 6/107 میلیون تن در جایگاه دوم قرار گرفته است و به ترتیب کشورهای آمریکا، هند، روسیه، کره جنوبی، آلمان، اوکراین، برزیل و ترکیه در ردیف کشورهای اول تولیدکننده فولاد در سال 2011 و جمهوری اسلامی ایران با 04/13 میلیون تن فولاد خام در مرتبه هفدهم قرار گرفته است.
از 04/13 میلیون تن فولاد خام تولیدی در جمهوری اسلامی ایران طی سال 2011 حدود 6/12 میلیون تن سهم شرکت های تابعه سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) و بقیه مربوط به شرکت های خصوصی است. 52/2 میلیون تن فولاد خام تولیدی در ایران در سال 2011 از طریق کوره بلند و 52/10 میلیون تن به روش احیا و ذوب سنگ آهن و آهن قراضه در فرآیند احیای مستقیم و کوره قوس الکتریک یا کوره های القایی به دست آمده است.
از مجموع 1490میلیون تن فولاد خام تولیدی در جهان در سال 2011، بالغ بر 72درصد به روش کوره بلند و 28درصد به روش کوره های قوس الکتریک یا القایی تولید شده است.
سهم آهن قراضه و آهن اسفنجی در تولید فولاد: طی همین سال حدود 5/63 میلیون آهن اسفنجی در نقاط مختلف جهان تولید شده که 15/10 میلیون تن آن مربوط به جمهوری اسلامی ایران بوده است.
فولاد خام تولیدی از ذوب مجدد آهن قراضه در سال 2011 در کشورهای تولیدکننده فولاد 7/342 میلیون تن و جمهوری اسلامی ایران با مصرف حدود 350 هزار تن آهن قراضه طی همین سال تقریبا معادل یک هزارم مصرف جهانی، مواد آهن دار فولاد تولیدی را از طریق شارژ آهن قراضه تامین کرده است.
در شرایطی که حدود 23درصد فولاد خام تولیدی در جهان در سال 2011 از طریق ذوب قراضه به دست آمده است در جمهوری اسلامی ایران سهم آهن قراضه در تولید فولاد خام کمتر از 5درصد بوده که این موضوع خود بیانگر دو نکته است.
نکته اول اینکه سرعت چرخه فولاد در کشور ما از تولید محصول نهایی تا تبدیل آن به قراضه و بازگشت مجدد به چرخه ذوب در مقایسه با کشورهای تولید کننده فولاد بسیار پايین است. به عبارت دیگر می توان گفت فولاد مصرفی در کشور ما یا فولادهای ساختمانی هستند که با میانگین عمر 20 تا 30 ساله در ساختمان ها مدفون می شوند یا فولاد مصرفی در صنایع خودروسازی و لوازم خانگی که این اقلام نیز در ایران به عنوان کالای سرمایه ای تلقی شده و اسقاطی آن در کوتاه مدت به چرخه ذوب مجدد برنمی گردد.
و نکته دوم اینکه تقریبا تمام فولاد خام تولیدی در جمهوری اسلامی ایران از احیا و ذوب سنگ آهن به دست می آید و به همین علت ناخالصی و مواد مضر آن کمتر بوده و فولادهای تولیدی از کیفیت بسیار بالایی برخوردارند و در بازارهای جهانی با استقبال خوبی مواجهند.
بررسی تاریخچه تولید فولاد در ایران، ترکیه، کره جنوبی و چین: همزمان با احداث کارخانه ذوب آهن اصفهان در اواسط دهه 60 میلادی توسط اتحاد جماهیر شوروی سابق به عنوان اولین کارخانه فولادسازی ایران و بهره برداری از فاز اول این مجتمع در اوايل دهه 70، سه کشور ترکیه، کره جنوبی و جمهوری خلق چین نیز به صف کشورهای تولید کننده فولاد پیوستند. البته چین چند سالی قبل از ایران تولید را در کوره بلندهای کوچک (Mini Blast Fuace) شروع کرده بود. در اینجا مروری خواهیم داشت بر روند توسعه صنعت فولاد در این سه کشور و مقایسه آن با چگونگی توسعه ظرفیت تولید در داخل.
در سال 1970 تولید فولاد در کشورهای ایران، ترکیه و کره جنوبی صفر و در چین حدود 13 میلیون تن بوده است که این رقم طی یک دوره ده ساله یعنی در سال 1980 به ترتیب به 550 هزار تن، 5/2میلیون تن، 6/8 میلیون تن و در چین به 37 میلیون تن رسیده است و ده سال بعد یعنی در سال 1990 تولید فولاد خام در ایران با رشد قابل توجهی به 5/4 میلیون تن، ترکیه به 5/9 میلیون تن، کره جنوبی به 23 میلیون تن و جمهوری خلق چین به 66 میلیون تن افزایش یافته است. توسعه صنعت فولاد طی دهه 90 در کشورهای فوق الذکر با رشد چشمگیری مواجه بوده به طوریکه در پایان این دهه و در سال 2000 تولید فولاد خام در ایران به 5/8 میلیون تن، در ترکیه به 3/14 میلیون تن، در کره جنوبی به 43 میلیون تن و در چین به 5/128 میلیون تن رسید و در دهه بعد نیز ظرفیت تولید در این کشورها به خصوص در چین به طرز غیر قابل تصوری افزایش یافت و تولید در سال 2010 در چین با 387 درصد رشد طی 10 سال به 626 میلیون تن، در ترکیه با 102درصد رشد به 29 میلیون تن، در کره جنوبی با 36درصد رشد به 5/58 میلیون تن و در ایران با 41درصد رشد به 12 میلیون تن رسیده است. با در نظر گرفتن سهم انرژی و مواد اولیه در قیمت تمام شده تولید فولاد و وجود مزیت نسبی تولید فولاد در کشورهايی که از این دو نعمت برخوردارند به این نتیجه می رسیم که سهم تقریبا یک درصدی ایران در تولید جهانی با توجه به وجود معادن غنی سنگ آهن و منابع گازی و معادن زغال سنگ بسیار ناچیز است و عدم وجود این منابع در اکثر کشورهايی که در ردیف چند تولیدکننده اول فولاد قرار دارند توجیه پذیری توسعه صنعت فولاد در کشورمان و امکان رقابت اقتصادی این صنعت به شرط حفظ مزیت های نسبی آن را بیش از پیش عیان می سازد. از طرفی از آنجايی که مصرف سرانه فولاد به عنوان یکی از شاخصه های توسعه یافتگی کشورها مورد سنجش قرار می گیرد و با احتساب مصرف سرانه 350 کیلوگرم به عنوان مرز مصرف سرانه بین کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته و جمعیت فعلی کشورمان، پیش بینی مصرف سالانه به 26 میلیون تن می رسد. که با رسیدن به این ظرفیت، تولید و مصرف داخلی برابر شده و کشور از واردات آهنآلات بینیاز می گردد، ولی همانگونه که قبلا گفته شد با وجود مواد اولیه و انرژیای که از مزیت های نسبی کشور ما برای تولید فولاد رقابتی می باشد باید با منظور کردن حداقل 20 میلیون تن برای صادرات، برای ایجاد ظرفیت تولید سالانه در حد 50 میلیون تن طی ده سال آتی برنامه ریزی کرد. به امید آن روز انشاءا...
*ارائه شده در سومین همایش چشم انداز صنعت فولاد و معدن ایران با نگاهی به بازار